Lublin, ehem. Bernhardinerkloster
Lublin, dawny klasztor bernardynów
Klasztor ufund. przez mieszczan 1459; 1461 wzn. tymczasowa świątynia drewn.; 1473–97 budowa mur. kościoła halowego. Klasztor ufortyfikowany ok. 1519. Kompleks zniszczony przez pożar 1557, odbud. do 1569 (R. Negroni), kiedy to w kościele (wtedy największym w Lublinie) odprawiono nabożeństwo dziękczynne po zawarciu unii lubelskiej. Zabudowania zniszczone przez kolejny pożar (1602), po którym wzn. ob. kościół (z częściowym wykorzystaniem starszych murów) wzorowany na lwowskim kościele zakonu, o architekturze inspirowanej kolegiatą zamojską. Konsekracja 1607. Pięć kaplic bocznych (m.in. Sobieskich, Czernych) dobud. 1. poł. XVII w.; ok. 1752–55 dobud. kaplica św. Tekli; wszystkie (z wyj. kaplicy Uhrowieckich) rozebrane pocz. XIX w. Przy klasztorze powstały bractwa: św. Anny 1586, Męki Pańskiej 1618, św. Antoniego 1671, św. Iwona 1743, Niepokalanego Poczęcia NMP 1751, św. Tekli, ok. poł. XVIII w., Paska św. Franciszka 1794; XVI–XIX w. działało studium zakonne. Kościół i klasztor restaur. 1752–55 przy wsparciu Teresy z Michowskich Zamojskiej, wojewodziny lubelskiej. Przebudowa fasady i dodanie kruchty, 1827; 1858–60 obniżenie szczytu zach., zmiana zwieńczenia wieży, rozbiórka kopuł nad zach. przęsłami naw bocznych. Klasztor skasowany 1865; 1884 utworzono parafię. W następnych l. likwidacja chóru zakonnego i przesunięcie ołtarza gł. Remont. 1954 (rekonstrukcja szczytu wsch). K o ś c i ó ł wzn. z kamienia z użyciem cegły w sklepieniach, orientowany, złożony z długiego prez biterium, równego szerokością nawie gł., lecz znacznie od niej niższego, oraz bazylikowego, 5-przęsłowego korpusu. Elewacje z widocznymi przyporami (zachowanymi wraz z cz. murów poprzedniego kościoła); ściany prezbiterium zwieńczone fryzem konsolkowym. Fasada i kruchta o artykulacji toskańskiej, boniowane, z prostokątnymi otworami w obramieniach. Zwieńczenie ujęte parami pilastrów podtrzymującymi trójkątny przyczółek, nad polami bocznymi schodkowe półszczyty. Szczyt nad łukiem tęczowym o wykroju wklęsło-wypukłym, z 4-boczną wieżyczką na sygnaturkę, ozdobiony ornamentem okuciowym. W narożniku między nawą i prezbiterium wieża, której ostatnia, wyodrębniona kondygnacja ujęta gzymsami, opięta lizenami, zwieńczona hełmem o wypukłych połaciach. Sklepienia w prezbiterium i nawie gł. kolebkowe z lunetami, w nawach bocznych kopulaste, wszystkie pokryte siecią stiukowych listew, o układzie zróżnicowanym w poszczególnych przęsłach naw. Wnętrze nawy gł. opięte korynckimi pilastrami podtrzymującymi pełne belkowanie; między kapitelami pilastrów fryz z zamkniętych półkoliście płycin, zapewne przeznaczonych pod malowidła. Obszerny chór muz., 1908–10, wsparty na arkadach i węgarach podtrzymywanych przez hermowe półfigury aniołów dmących w trąby. Podłucza arkad z dekoracją kasetonową. — Ołtarz gł., 1739, w formie ażurowej przegrody na rzucie odcinka elipsy, złożonej z kolumn na wysokich postumentach, podtrzymujących wyłamane nad nimi belkowanie. W polu obraz św. Antoni Padewski, 1. poł. XVII w., w srebrnej sukience, i Nawrócenie św. Pawła, mal. W. Barwicki, ok. 1900. Przy kolumnach figury świętych bernardynów (1752); w zwieńczeniu (dodanym po 1884, być może z użyciem starszych elementów) Oko Opatrzności w glorii. Przy filarach trzy pary ołtarzy, od wsch. dwa, 1732–33, z obrazami: Wizja św. Jana z Dukli i św. Iwon (przemal.); pozostałe niearchit., w formie boazerii dostosowanej do kształtu filara, z figurami świętych: dwa, l. 40. XVIII w., pn. z obrazem św. Rodzina ze św. Anną, XVII w.; dwa, l. 50. XVIII w., wyk. S. Zeisel (?), pd. z obrazem św. Walenty i jego relikwiarzem w mensie. Ołtarze na zamknięciach naw bocznych, wyk. w Opolu Lubelskim, ok. poł. XVIII w., z figurami świętych i współczesnymi im obrazami sprowadzonymi ze Lwowa (mal. S. Stroiński?): Stygmatyzacja św. Franciszka (pn.) i MB Niepokalanie Poczętej (pd.). Ambona z fund. Tomasza Dłuskiego (1760) z figurami Ewangelistów i św. Jana Kapistrana na baldachimie. Organy, 1907, wyk. bracica __Rieger. Stalle, 1. poł. XVII w. Na ścianach liczne cenne obrazy, XVII–XVIII w., m.in. Adoracja Dzieciątka, św. Rodzina, św. Rodzina ze św. Anną, Ukrzyżowanie, św. Katarzyna, Wizja św. Antoniego, św. Jan Kapistran, św. Jan Kanty oraz Biczowanie (XVI w.). Nagrobki i epitafia, m.in. Andrzeja Osmolskiego (†1598) z czerwonego marmuru węg., z płaskorzeźbą zmarłego w pozie półleżącej (zdekompletowany); Wojciecha Oczki (lekarza i sekretarza król., †1598) z brązowego marmuru chęcińskiego inkrustowanego różowym, z postacią zmarłego klęczącą przed krucyfiksem; Jana (†1613) i Jeremiasza (†1604) Kochanowskich w formie owalnej płyty z czarnego marmuru dębnickiego, ok. poł. XVII w. K a p l i c a U h r o- w i e c k i c h wzn. przy wsch. przęśle nawy pn. przed 1640 (z tego roku darowizna Zofii z Uhrowieckich Siemieńskiej), pierwotnie pw. św. Antoniego, od 1762 pw. św. Tekli; pocz. XIX w. przebud. na dzwonnicę, remont. 1956–60 (rekonstr. kopuły, wstawienie ołtarzy). Wzn. na rzucie kwadratu, nakryta kopułą z latarnią. Elewacje dołem boniowane, opięte doryckimi pilastrami. Wnętrze o narożnikach artykułowanych przełamanymi i zdwojonymi pilastrami z roślinnymi kapitelami, podtrzymującymi belkowanie ze stiukowym fryzem ornament. Z nawy dostępna arkadą o węgarach z ornamentem okuciowym. — Dwa ołtarze (2. poł. XVIII w.) niearchit., z obrazami i figurami po bokach, zwieńczone lambrekinem i kotarą unoszoną przez aniołki.
K l a s z t o r złożony z długiego skrzydła pd. i dwóch krótszych, łączących je z kościołem (pomiędzy którymi niewielki wirydarz), oraz skrzydła pn. przy prezbiterium, mieszczącego w przyziemiu zakrystię. Elewacje bez artykulacji, z blendowymi szczytami: zach. gładki, z okrągłymi płycinami; wsch. z pilastrami; ujęte spływami. Wnętrza przeważnie 1,5-traktowe; w korytarzu sklepienia krzyżowe, w innych pomieszczeniach kolebkowe.
